"تاثیرات دين باورى و توحید مداری بر سلامت روان"

بسم الله الرحمن الرحیم

چکیده:

این مقاله به بررسی تأثیر ایمان دینی و توحیدمداری بر سلامت روان انسان می‌پردازد. انسان، در جست‌وجوی آرامش و رهایی از اضطراب و پوچی، به معنویتی نیاز دارد که پاسخگوی ابعاد مختلف وجودی او باشد. دین، به‌ویژه آموزه‌های توحیدی در اسلام، نقش بنیادینی در ایجاد تعادل روانی، امید به زندگی، و رشد شخصیتی دارد. با بهره‌گیری از آیات قرآن کریم و دیدگاه‌های روان‌شناسان برجستهٔ غربی مانند کارل یونگ، A. A. Brill و کارن هورنای، نشان داده می‌شود که ایمان توحیدی عاملی مؤثر در سلامت ذهنی و انسجام درونی است.

مقدمه؛

موضوع سلامت روان یکی از مهم‌ترین مباحث عصر حاضر است. در دنیای پر از چالش‌ها و اضطراب‌های روانی، نیاز انسان به معنای زندگی و اتکا به قدرتی برتر از خویش بیش از پیش احساس می‌شود. از سوی دیگر، جوامع دینی از دیرباز باور داشته‌اند که ایمان به خدا، عشق به مبدأ هستی و اعتماد به وعده‌های الهی، آرامش روانی و احساس امنیت درونی را تقویت می‌کند.

اسلام به عنوان دینی توحیدمدار، باور به یکتایی خداوند را محور اصلی سعادت انسان معرفی می‌کند. آیهٔ شریفهٔ «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» بیانگر آن است که یاد خدا آرام‌بخش دل‌ها و درمان اضطراب‌هاست. ایمان توحیدی نه تنها در رفتار و گفتار فردی اثرگذار است، بلکه نقشی عمیق در تشکیل هویت روانی و اجتماعی انسان دارد.

بخش اول: توحید و نیازهای روانی انسان

اسلام به موضوع سلامت روحی و انسان متعادل به عنوان بعد مهم زندگی انسان اهمیت می‌دهد.

توحید باوری و اصول دینی در قرآن می‌توانند به انسان ها مفاهیم و ارزش‌های مشترکی ارائه دهند که به تعادل روحی و روانی در کمک کرده و روابط سالم و منسجمی میان انسان ها ایجاد نمایند. جامعه مدرن امروزی با چالش‌ها و مسائل بسیاری روبروست، از افزایش تغییرات در نقش‌های جنسیتی گرفته تا فشارهای اقتصادی، تکنولوژی دیجیتال و فرهنگی، و افزایش اختلالات روانی و اجتماعی. این چالش‌ها نیاز به تحلیل عمیق‌تر و پیدا کردن راهکارهای نوین دارند. از این میان، افزایش اختلالات روانی و اجتماعی در جامعه کنونی می‌تواند تأثیرات بزرگی بر سلامت انسان ها داشته باشد 

تا کنون هیچ دوره ای از ادوار عقل گرایی و تجربه گرائی و پوزیتیویسم  وحتی در علوم انسانی علی الخصوص در حوزه روان شناسی و نهضتهای سه گانه روانشناسی با وجود نهضت سوم که موسوم به  روان شناسی کمال هست  نتواسنته اند جز درمانی درحد تسکین آلام و تشخیص عامل استرس ارایه دهند و بعد از درمان  همچنان نیاز او باقی است.

انسان از نظر روان‌ و روح ، به سه نیاز اساسی  نیازمند است: آرامش، امید و شادی. تحقق این نیازها بدون تکیه بر ایمان و معنویت ممکن نیست. ایمان به خدا به انسان معنا، جهت و هدف می‌دهد. قرآن مجید، در آیات متعدد، وعدهٔ آرامش و رحمت را به اهل ایمان می‌دهد؛ از جمله در سورهٔ رعد آیهٔ ۲۸ و سورهٔ انعام آیهٔ ۸۲.

ایمان، احساس تنهایی هستی‌شناسانهٔ انسان را می‌کاهد و رابطه‌ای دائمی میان انسان و خالقش ایجاد می‌کند. شخص مؤمن، در برابر دشواری‌ها احساس بی‌پناهی نمی‌کند و این خود یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های سلامت روانی است.

با توجه به این که فرد انسان عنصر اساسی جامعه بشریت  است  علاوه بر نیازهای اولیه و اساسی جسمانی همچون اب  غذا و اکسیژن ، نیازهای اولیه و اساسی در بعد ساحت روحی و روانی نیز دارد. این نیازهای اساسی روحی او عبارتند از: آرامش، امید و شادی است   بدون  تامین این سه نیاز ، تعادل روحی و روانی برای انسان حاصل نمی­­­­­شود.  قرآن کریم  از طریق  آموزش توحید وارائه عنصر "ارامش" (الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ ۗ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [سوره الرعد : 28] و تعمیق توحيدعملى با ارائه عامل واقعى "اميد" بخش: وَلَا تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللَّهِ ۖ إِنَّهُ لَا يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْكَافِرُونَ [سوره يوسف : 87 

و همچنین با تامین عامل اصلی "شادی" از،طریق رهنمودی عملی همچون باور واقعی خدا و ایمان به دین و همچنین استقامت در مسیر ... إِنَّ الَّذِينَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلَائِكَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [سوره فصلت : 30

فَرِحِينَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ [سوره آل عمران : 170] علا.ه بر شادی هیپ گونه خزن و اندوهی در زندگی نخواهند داشت

به توحید  نظری و عملی بخصوص در دو بخش توحید در ربوییت و توحید در محبت توانسته است  در موحدان واقعی این نیازها را برای  انان تامین نماید تا در مواجهه با مشکلات زندگی تعادل خود را حفظ کنند.  اينکه پیامبر اسلام برای انتخاب همسر به دو شاخص (تدین) و (تخلق با خلاق نیکو)تصریح فرموده اند خود گویای تامین و تضمین تعهد و تعادل در روان و شخصیت همسر می باشد هیچ پایداری در تعهد و تعادل روانی بالاتر از اخلاق مداری و اخلاقی بودن و داشتن باور دینی وجود ندارد

بخش دوم: دیدگاه روان‌شناسان درباره دین و سلامت روان

روان‌شناسان بزرگی چون کارل یونگ، آلفرد آدلر، A.A. Brill و کارن هورنای نیز بر نقش مثبت ایمان در سلامت روان تأکید کرده‌اند.

کارل یونگ (C. G. Jung) در کتاب Psychology and Religion: West and East (1938) بیان می‌کند که دین، ساختاری بنیادی در ناخودآگاه جمعی بشر است و باور به خدا یا نیروهای برتر، موجب تعادل درونی و انسجام شخصیت می‌شود. از دید یونگ، ایمان دینی نه‌تنها نشانهٔ ناتوانی ذهن نیست، بلکه مرحله‌ای از رشد روحی انسان محسوب می‌شود.

A.A. Brill، یکی از شاگردان فروید، در کتاب Psychoanalysis: Its Theories and Practical Application (1938) اظهار می‌کند که دینداری اصیل می‌تواند از بروز بسیاری از تعارضات روانی، اضطراب‌ها و ناتوانی‌های درونی جلوگیری کند. او باور داشت که دین‌ورزی، سازوکاری طبیعی برای کنترل اضطراب‌ها و دفاع‌های روانی ناسالم است.

کارن هورنای (Karen Horney) در کتاب Neurosis and Human Growth: The Struggle Toward Self-Realization (1950) اشاره می‌کند که ایمان به یک معیار درونی ثابت ـ همان ارزش‌های الهی ـ می‌تواند انسان را از اضطراب‌های مزمن ناشی از مقایسه، ترس و بی‌هویتی رهایی بخشد. از نظر او، دینداری سالم نه تعصب است و نه گریز از واقعیت، بلکه پذیرش آگاهانهٔ معنا و ارزش است.

شاهد علمی این واقعیت توجه به به باور علمی روان شناسان با تجربه و معروف مانند کارل یونگ مبنی بر اینکه :بیماران روانی تنها با بازگشت به باورهای دینی بهبود پیدا میکنند ....و به باور روان شناس معروف دیگری بنام بریل مبنی بر اینکه :" انسان های متدین واقعی هرگز دچار بیماری روانی نخواهند شد."

کارل یونگ روانکاو می گوید 

در طول سی سال گذشته افراد زیادی از ملیت‌های مختلف جهان متمدن با من مشورت کردند و من صد ها تن از بیماران را معالجه و درمان کرده ام اما از میان بیمارانی که در نیمه دوم عمر خود به سر میبرند(یعنی از ۳۵ سالگی به بعد)حتی یک بیمار رانیز ندیده ام که اساسا مشکلش نیاز به یک گرایش دینی در زندگی نباشد .به جرأت می‌توانم بگویم که تک تک آنها به این دلیل قربانی روانی شده بودند که آن چیزی را که ادیان موجود در هر زمانی به پیروان خود می دهند،فاقد بودند و فردفرد آنهاآنها تنها وقتی که به دین و دیدگاه های  دینی بازگشته بودند به طور کامل درمان شدند.؛

روانکاوبریل  A.A Brill معتقد است ((انسان متدین واقعی هرگز دچار بیماری روانی نخواهد شد))

کارن هورنای (Karen Horney):  به مطالعه رفتارهای انسانی و اختلالات روانی می‌پرداخت. او به این معتقد بود که احساس ناامنی و ناامیدی در مشکلات روانی نقش مهمی ایفا می‌کنند. او معتقد است که درمان روانشناختی به افزایش اعتماد به نفس این افراد کمک کند.

کارل یونگ :  تئوری‌هایی مانند تئوری ارکیتیپ‌ها و تئوری کمپلکس‌ها را توسعه داد. یونگ به عنوان یکی از مهم‌ترین‌ها در روانشناسی  به مفهوم خودشناسی و جهت گیری روحی افراد توجه زیادی دارد.

 هورنای و یونگ هر دو به عوامل معنوی و تأثیرات روحیات و معنویت در روانشناسی انسان باور داشته و معتقدند که توجه تنها بر جنبه‌های جسمانی و مادی انسان کافی نیست.

هورناى  و یونگ نقدهایی به روان درمان‌ها داشته اتد و بر ان تأثیر می‌گذارند که انچه  در رفتار انسان ارائه می‌شود باید تغییر یافته و بر اساس توجه به بعد روحی، معنوی یا روحی و انسانی باشد. این نقدها به تحول و آموزش های درمانی در روانشناسی کمک کرده است

سلامت انسان ها نه تنها در جنبه‌های جسمانی، بلکه در ایجاد محیط معنوی و انسانی مثبت نیز وجود دارد. اعتقاد به اصول دینی می‌تواند به مشکلات زندگی کمک کند و رابطه روحی و روانی را حفظ کند. همچنین، این اعتقادات می‌توانند به انسان ها کمک کنند تا ارزش‌ها و اخلاقیات دینی را به نسل‌های جدید منتقل کنند.

بخش سوم: آثار روانی و اخلاقی توحید

ایمان به خداوند، ریشهٔ بسیاری از صفات اخلاقی مانند صبر، عفو، قناعت و مهربانی است. هرچه ایمان درونی‌تر و آگاهانه‌تر باشد، آرامش روانی فرد پایدارتر است. مؤمن واقعی در برابر مشکلات به یاد خدا می‌افتد و آن را فرصتی برای رشد می‌بیند. چنین نگرشی مانع افسردگی و ناامیدی می‌شود.

در این معنا، توحید به‌مثابهٔ قلهٔ معناجویی انسان عمل می‌کند.آری هنگامی که خدا را مؤثر حقیقی دانستیم، بدین معنی است که هیچ کس و هیچ چیزی جز به اراده خدا نمی تواند به ما سود یا زیان برساند.

اگر توحید و مراتب آن در اعتقاد انسان و آثار عملی آن در نفس متبلور شود، آثار گسترده روحی و اخلاقی در پی خواهد داشت برخی اثار آن عبارتند از:

1- توکل بر خدا: وقتی هیچ کس و هیچ چیزی جز با خواست خدا نمی تواند به ما سودی برساند، شایسته است که ما نیز تنها بر خدا توکل داشته باشیم.

2- اعتماد به خدا:به طور طبیعی، وقتی خدا قدرت مطلق است، به جز او نمی توانیم به کس دیگری اعتماد داشته باشیم. باری، اعتماد کردن به هر چیزی جز او واهی است.

3- ترس از خدا و قدرت یافتن از او: وقتی مؤثر حقیقی خداست، دیگر از که بترسم؟ هیچ کس قدرتی ندارد که از او بترسیم. هر تأثیری اصالتاً از اوست و دیگران ابزار ومجرای امورند. پس جز از او نباید ترسید. نترسیدن از هیچ قدرتی مادون خدا، به انسان قدرت می دهد.

4- امید داشتن تنها به خدا:وقتی همه کس و همه چیز اصالتاً کاره ای نیستند، پس امیدها نیز باید به خدا منحصر باشد.

و اما تاثیرات روحی" توحید در محبت"

کسی که باور کرد همه کمال ها و جمال ها اصالتاً از خداست، محبت او به هر چیز و هر کس اصالتاً باید محبت به خدا باشد و تنها به او تعلق می گیرد؛ زیرا همه کمال ها و جمال ها از اوست. موحد کامل کسی است که دل تنها در گرو محبت خدا دارد. البته اگر کسی را دوست می دارد، در شعاع محبت خدا و برای خدا باشد. این طبیعی است که خدا وقتی انسان، کسی را دوست دارد، این علاقه و محبت، به متعلقاتش نیز سرایت می کند. لازمه محبت به خدا این است که آن چه به او تعلق و انتساب دارد، مورد محبت و علاقه او قرار گیرد. سرانجام انسان به جایی می رسد که عیناً می بینید کل هستی به خدا نیازمند است، بلکه جز نیاز چیزی نیست.

نقش اعتقاد به توحید

این اعتقاد و شهود هر چه کامل تر باشد، ایمان انسان کامل تر است. پس ملاک ایمان داشتن به خدا برخورداری از مراتب توحید است: از توحید در وجوب وجود، توحید در خالقیت، توحید در ربوبیت تکوینی ، توحید در ربوبیت تشریعی ،  توحید در الوهیت و عبودیت

تا توحید در محبت ، اعتقاد به کمتر از این مراتب ، توحید نیست و اعتقاد به بالاتر از این مراتب، کمال است. هرچه

بیشتر تلاش کنیم، به کمال بیشتری دست می یابیم و مراتب توحید در ما کاملتر خواهد شد.

در واقع، سیر تکاملی انسان در مسیر توحید خدا و اراسته شدن به صفات وکمالات خداوند قرار می گیرد. که فرمود تخلقوا باخلاق الله یعنی خدا گونه شوید

نتیجه‌گیری:

توحیدمداری تنها یک باور کلامی نیست، بلکه نظامی جامع برای مدیریت روان، احساس و رفتار انسان است. ایمان توحیدی از سویی آرامش و امید می‌آفریند و از سوی دیگر، اخلاق و روابط سالم انسانی را تقویت می‌کند. یافته‌های برخب روان‌شناسان غربی نیز مؤید آن است که دین‌باوری، هنگامی که از سر آگاهی و عشق باشد، یکی از بنیادهای سلامت روانی پایدار است.

والسلام علیکم و رحمة الله و بركاته٤ مهرماه ١٤٠٢

منابع:

قرآن کریم، سورهٔ رعد، آیهٔ ۲۸.

قرآن کریم، سورهٔ انعام، آیهٔ ۸۲.

قرآن کریم  سوره يوسف : ۸۷

قرآن کریم سوره فصلت : ۳۰

قرآن کریم سوره ال عمران ایه ۱۰۷

Jung, C. G. (1938). Psychology and Religion: West and East. Princeton University Press.

Brill, A. A. (1938). Psychoanalysis: Its Theories and Practical Application.

Horney, K. (1950). Neurosis and Human Growth: The Struggle Toward Self-Realization. WW Norton & Company.